सोमवार, २७ मार्च, २०१७

उणीव



काल माझ्या प्रोफाईलवरचा कव्हर फोटो बदलला, त्या निमित्ताने भ० गी० वर परत एकदा चिंतन झाले. सहस्त्रसूर्यांच्या तेजाशी बरोबरी करणार्‍या कृष्णाला एक युद्ध थांबवता आले नाही या माझ्या आक्षेपाबरोबर आता एका नव्या ’ओरिजिनल’ आक्षेपाची भर -

अर्जुनाला कर्म करण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी, ’सहस्त्रसूर्यांच्या तेजाशी बरोबर” करणार्‍या कृष्णाला मोक्ष या भ्रामक कल्पनेचे गाजर दाखवावे लागले.      भ्रामक कल्पनेचे गाजर दाखवून काम करवून घेणे हे एक प्रकारचे ’शोषण’च आहे. या शिवाय ’सहस्त्रसूर्यांच्या तेजाशी बरोबरी’ करणार्‍या कृष्णाला भ्रामक कल्पनेचा उपयोग करावा लागला म्हणजे -

० एक तर सामर्थ्यशाली परमेश्वर बुद्धिवादी नसतो, असा निष्कर्ष काढणे चूक ठरणार नाही.
० बुद्धीवाद कर्तव्यपालनास प्रेरणा देण्यास असमर्थ असतो असा एक उपनिष्कर्ष यातून सहज काढता येतो.
० समजा सामर्थ्यशाली परमेश्वर बुद्धिवादी असे क्षणभर मान्य केले तर अर्जुन राजपुत्र असुनही बुद्धिवादी नव्हता असे स्वीकारावे लागेल

तर सध्या माझी समस्या अशी की ’सहस्त्रसूर्यांच्या तेजाशी बरोबरी’  करणारा कृष्ण बुद्धिवादी होता आणि अर्जुन पण बुद्धिवादी होता असे मानले तर भगवतांनी अर्जुनाला नेमके कसे कर्मप्रवृत्त केले असते.

म्हणुन माझे (’या ठिकाणी’ ’फेसबुकच्या माध्यमातून’) तमाम बुद्धिवाद्यांना असे आवाहन आहे की त्यांनी ताबडतोब ’बुद्धिवादी भगवद्गीतेची’ उणीव युद्धपातळीवर भरून काढावी...

सोमवार, २ जानेवारी, २०१७

Purpose of Sex

What is the purpose of sex in (civilized) human life?

हा प्रश्न मी अनेक विचार करणार्‍या (किंवा तसा दावा करणार्‍या) अनेक लोकांना विचारला आहे आणि संधी मिळेल तेव्हा अजुनही विचारतो. या प्रश्नाची प्रमुख दोन उत्तरे मला वाचन, संवाद किंवा निरीक्षणातून मिळाली आहेत.

ती अशी -

० सेक्स निसर्गामध्ये प्रजनना व्यतिरिक्त एकत्रितपणे आनंद उपभोगायचा मार्ग आहे कारण त्यातुन bonding शक्य होते. हा आनंद एकतर्फी, संमतीशिवाय घेतला गेला तर ती सहसा वासना, बळजबरी, हिंसा असते.
० सेक्स हा फक्त प्रजननासाठी असतो.

यातील दूसरे उत्तर देणार्‍यांचा विचारवंतांचा गट प्राणी जगताकडे बोट दाखवतो. मनुष्येतर प्राणी फक्त प्रजोत्पादनासाठी मैथुन करतात. आनंदासाठी किंवा bonding साठी नाही, असे या गटाचे म्हणणे असते. साहजिक प्रजोत्पादना व्यतिरिक्त सेक्सची गरज ही विकृती किंवा वासना मानण्याकडे या गटाचा कल असतो.  या गटाला मनुष्य पॉलिगॅमस आहे हे स्वीकारता येत नाही किंवा स्वीकारायचे नसते. तसे स्वीकारले गेले तर माणसाच्या मनुष्यत्वाला कुठेतरी धक्का लागत असावा. आता माणसाचे मनुष्यत्व कशात आहे, हा प्रश्न मला तरी अनिर्णित आहे असे मला वाटते. कारण प्रत्येक मनुष्यसमूहानूसार मनुष्यत्वाच्या कल्पना बदलू शकतात.

पण ’सेक्स हा फक्त प्रजननासाठी असतो’ असे मानणा-यांचा गट जेव्हा प्राणी जगताकडे बोट दाखवतो तेव्हा काही गोष्टींकडे कानाडोळा करतो.

० प्राणीजगतात कोणत्याही नराला किंवा मादीकडे कोणत्याही नराकडे किंवा मादीकडे केव्हाही जाता येते.
० प्राण्यांमध्ये प्रजोत्पादनानंतर नर आणि मादी आपापल्या दिशेने जाउ शकतात. कुणाचीही जबाबदारी कुणावरही नसते.

म्ह० वरील मूळ प्रश्नाचे उत्तर म्हणून "प्रजनानासाठी सेक्स" हे तत्त्व स्वीकारताना  प्राणी जगतातील इतर संकेतांकडे कानाडोळा केला. कारण ते गैरसोयीचे ठरणार असल्याने स्वीकारता येणार नाहीत. गैरसोयीच्या प्रश्नांना वेगवेगळ्या तर्‍हेने बेदखल करणे यात मात्र माणसाचे मनुष्यपण नक्की सामावले आहे.

मानववंशशास्त्राच्या थोड्य़ाशाही परिचयाने धर्म आणि संस्कृतीने लादलेल्या काही ’उदात्त’ कल्पना कोलमडून पडतात त्या अशा...

रविवार, १ जानेवारी, २०१७

एक समस्या



अलिकडे व्यक्तीस्वातंत्र्याचा मुद्दा हिरीरीने बर्‍याचवेळा नाट्य/चित्रपट इत्यादीतून मांडला जातो (राजवाडे ऍण्ड सन्स, काहे दिया परदेस सारखी मालिका काही उदा० म्हणून देता येतील. फार पुढे जाऊन बोलायचे झाले तर कोर्टाचे कौटुंबिक दाव्यांमधले निवाडे पण उदा० म्हणून देता येतील). थोडक्यात व्यक्ती आणि कुटुंबात संघर्ष उभा राहीला तर व्यक्तीला झुकते माप द्यायचा प्रघात वाढला आहे. पण हाच संघर्ष व्यक्ती आणि समाज (किंवा एखादा मोठा गट) यांच्यात उभा राहिला तर समाजाला झुकते माप दिले जाईल. सर्जनशील व्यक्ती (कलाकार) आणि समाज हे सहसा षड्डु ठोकून उभे असतात. आय आय टी, पवई येथील मूडइंडिगो मधल्या चित्राचा वाद (किंवा माझे अलिकडे एका ग्रुपमधून झालेले निष्कासन) हे याचे ताजे उदा० आहे.

थोडक्यात व्यक्ती आणि कुटुंब या वादात व्यक्ती महत्त्वाची आणि व्यक्ती आणि समाज या वादात समाज महत्त्वाचा... हे त्रांगडं काही सोडवता  येत नाही.

शुक्रवार, २३ डिसेंबर, २०१६

भान



भान

-----


एक काळुंद्री वखवखली

सशाला बघुन हरखली
सशाने पुसले तोंडाला पान
काळुंद्रीचे सुटले भान...

सोमवार, ५ डिसेंबर, २०१६

पुतळा







समजा तुम्ही एक शिल्पकार आहात आणि

तुम्हाला एका व्यक्तीचा छोटा अर्धाकृती पुतळा घडवायचा आहे.


समजा तुम्ही त्या व्यक्तीकडे जाता आणि मग तुमची

अर्धाकृती पुतळा घडवायची इच्छा व्यक्त करता.

मग ती व्यक्ती तुम्हाला (आनंदाने) सांगते

"हो घडवा की"

मग ती व्यक्ती नंतर तुम्हाला म्हणते,

"मला पुतळा चालेल पण

तो पूर्णाकृती हवा."


मग तुम्ही साधकबाधक विचार करता आणि

पूर्णाकृती पुतळा बनवायला करायला तयार होता.


पण मग नंतर ती व्यक्ती म्हणते

मला माझा पुतळा बनविण्यासाठी

इतके इतके लक्ष रुपये मानधन हवे

कारण पुतळा बनविण्यासाठी मी माझा वेळ खर्च

करणार. आणि माझ्या वेळाला किंमत आहे, वगैरे वगैरे...

(थोडक्यात मला पुतळा पण हवा आणि मानधन पण हवे).


मग तुम्ही काय कराल?

गुरुवार, १ डिसेंबर, २०१६

आईस...

आईस,

आज तुझ्याशी खुप बोलावसं वाटतय...

जग आता खूप बदलले आहे आणि तुझ्या मूल्यांची आता पीछेहाट झाली आहे. तू हयात असतीस तर तुला हे पचवता आले असते का? याचे उत्तर आज तरी माझ्याकडे नाही. तुझ्या अखेरच्या दिवसात जगाने मला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवली. ती म्हणजे -

सभ्यपणा हा एकप्रकारचा कमकुवतपणा असतो.


प्रगती हा नात्याच्या यशाचा एक महत्त्वाचा निकष आहे, असे मला वाटते. ज्या मूर्खांनी आपली फक्त भांडणे बघितली, त्यांना हे कळणार नाही की ती कोणत्या परिस्थितीत झाली. तसेच त्या भांडणांमुळे माझी प्रगती थांबली नाही, तर  तुझी काही स्वप्ने पुरी करता आली. समाजाला न्यायाधीशाच्या भूमिकेत बसायची तीव्र हौस असते पण साक्षीपुरावे तपासायची क्षमता आणि इच्छा नसते.

आजकाल मला पंचतंत्रातल्या, यज्ञासाठी बोकड नेणार्‍या ब्राह्मणाला भेटलेल्या ठगांच्या गोष्टीची आठवण करून देणारी माणसे खूप भेटतात. तू हयात असताना सांगितल्याप्रमाणे, "तुझी आई कशी वाईट", हे मनावर बिंबवायचे खूप प्रयत्न झाले. महत्त्वाचे पुरावे हाती लागले नसते तर मला कदाचित "माझी आई वाईट", हे मला स्वीकारणे मला भागच होते. या लोकांचा दिशाभूल करण्यात हातखंडा असतो. अशी माणसे "अर्धा ग्लास भरलेला आहे"  असे मानणार्‍या व्यक्तीला मानसिक रुग्ण ठरवायला कमी करत नाहीत.

बाकी आपल्या गोतावळ्यात ’भानुमतीचा मुलगा’ या ओळखीने मला जी किक् मिळाली आहे, तशी किक् ’कोण्डो विठ्ठल उपाध्यांचा मुलगा’ म्हणुन कधीच मिळाली नाही.

असो. चार्वीने तुझी चेहेरेपट्टी घेतली असल्याने तुझी आठवण तिच्यामुळे सर्वानाच होते आणी राहील. तुझ्या अनेक लकबी तिच्यात कुठुन आल्या हे एक मोठ्ठे कोडे आहे.

जाता जाता - तू कितीही वाईट असलीस तरी मला "अटक" घडवुन आणायचे जे दोन desparate प्रयत्न झाले त्यातुन मी केवळ तू होतीस म्हणून वाचलो, याची जाणीव मला आयुष्यभर राहील.

तुझा

राजीव






बुधवार, २६ ऑक्टोबर, २०१६

गप्पा



काल रात्री लेकीशी गप्पा मारल्या...


"बाबा, वेडे लोक फक्त जर्मनीत नसतात. ते भारतात पण असतात" - चार्वी

"का? काय झालं? " - मी

"आमच्या इथल्या एका सिनिअरचा एक प्रोजेक्ट काय आहे माहिती आहे का तुम्हाला?" - चार्वी
"तू सांगितलंस तर कळणार ना मला" - मी
"त्याने आमच्या वापरलेल्या सॅनिटरी नॅपकीनचे फोटो काढुन मागितले आहेत... ईऽऽऽयु" - चार्वी
"कशाला?" - मी किंचित दचकून विचारले
"ते फोटोवापरून त्यांना एक आर्टवर्क तयार करायचे आहे. पिरीयडस् बद्दलचा अवेअरनेस वाढविण्यासाठी..." - कन्यारत्न


मला क्षणभर आर्ट्वर्कच का installation का नाही असा प्रश्न ओठावर आला होता. पण तो मी दाबून टाकला आणि मग तिला तशाच एका दूसर्‍या प्रोजेक्ट्ची आठवण करून दिल्यावर ती ठिकाणावर आली.


मग मी तिला म्हटले,

"हे बघ, ही कल्पना त्याने प्रथमच वापरली असती तर त्याला आपल्याकडे नक्की वेड्यात काढले असते. पण असंच अगोदर परदेशात झाले असल्याने त्याला फार त्रास होणार नाही".


मग तिला ते पटले आणि मी पण कन्या सुस्थळी पडल्याने सुखावून झोपी गेलो...

सोमवार, १० ऑक्टोबर, २०१६

पिंक, स्त्रीमुक्ती आणि वंश



पिंक’ या सिनेमाच्या निमित्ताने माझ्या एका सिद्धान्ताला परत एकदा पुष्टी मिळाली. तो सिद्धान्त असा -"बर्‍याचदा स्त्रिला काय हवं ते ती स्पष्टपणे सांगत तरी नाही किंवा तिला काय हवं ते कळत तरी नाही." कायद्याला स्त्रिच्या संमतीची व्याख्या करता आलेली नाही, यातुन हीच गोष्ट अधोरेखित होते. या निमित्ताने माझ्या एका मित्राची ( Narendra Damle ) प्रतिक्रिया मात्र बोलकी आहे. तो म्हणतो. - पुरुषाला स्त्रिच्या नकाराचा आदर करणे जसे शिकविणे जरूरीचे आहे तसेच स्त्रियांना स्पष्ट होकार द्यायला शिकवणे पण जरूरीचे आहे. असो...

 या माझ्या वर दिलेल्या सिद्धांतामध्ये मला आता आणखी थोडी भर घालावीशी वाटते. ती अशी - "काही (मंदबुद्धी) स्त्रियांना, स्त्रियांच्या बाजुने बोलले तरी कळत नाही."

माझ्यामते, स्त्री पुरुषाचा वंश चालु ठेवते, हे समाजाला सोईस्कर असे "मानीव सत्य" आहे. निसर्ग नियमानुसार वंश फक्त स्त्रीचाच असतो आणि पुरुष त्यात जनुकीय वैविध्यता आणतो. अनेक जीवांमध्ये वंशसातत्यासाठी पुरूषाची आवश्यकता नसते. ’य’ गुणसूत्राशिवाय, केवळ काही जनुक अनेक सस्तन प्राण्यत लिंग निश्चितीसाठी पुरेसे असतात (https://www.sciencedaily.com/releases/2016/09/160930080716.htm). तेव्हा स्त्रिला जेव्हा स्वत:चा वंश चालु करून सांभाळता येईल, तेव्हा ती खरी स्त्रीमुक्ती ठरेल. पण बर्‍याच मंदबुद्धी जीवांना हे जीवशास्त्र कुठुन कळणार. पण मी त्यांच्याबद्दल अपार करूणा बाळगुन आहे.

शुक्रवार, १९ ऑगस्ट, २०१६

जलतैल न्याय


तेल आणि पाणी एकत्र करून कितीही घुसळले तरी तेल, तेल राहते आणि पाणी, पाणीच राहते. ते एकजीव होऊ शकत नाहीत. हा दृष्टांन्त सांगायचे कारण म्हणजे आय आय टीवर लादलेले आरक्षण. या लादलेल्या आरक्षणाचे परिणाम तपासायचे कष्ट कुणी घेतले आहेत असे दिसत नाही.

चार्वीच्या  (माझ्या मुलीच्या) एका मित्राला आणि आमच्या एका परिचितांच्या मुलाला आय आय टीत प्रवेश (जनरल प्रवर्ग) मिळाला आहे. त्यांच्याकडुन आरक्षणातुन प्रवेश घेतलेल्या विद्यार्थ्यांच्या हकिकती समजतात, तेव्हा समाजातील काही घटकांवर **प्रगती लादण्याने** काय साधले जात आहे याचा जमाखर्च मांडायची गरज आहे, असे वाटते.

इथे सविस्तर वृतांत देणे शक्य नाही पण आरक्षणातुन आलेल्याना मिळालेल्या संधीची किंमत न कळणे, जबाबदारीचे भान नसणे आणि त्यातुन येणारा बेजबाबदारपणा आणि नैराश्य हे प्रमुख प्रश्न आहेत. त्यातुन ही मुले (आरक्षण) ज्यांना अभ्यास करायचा आहे, त्यांना पण अभ्यास करू देत नाहीत, असे कानावर आले आहे. याचा मुख्य परिणाम म्हणजे वर्गभेदाला मूठमाती मिळण्या ऐवजी तो अधिक प्रखर बनल्याने, आय आय टी सारख्या संस्थांचे नुकसान जास्त होणार आहे.

anyone listening?

रविवार, ८ मे, २०१६

’मदर्स डे’च्या निमित्ताने

माल्कम ग्लॅडवेलच्या ’ब्लिन्क’ नंतर गर्ड गायगरेन्झरचे ’गट फिलिंग्ज’ हे पुस्तक माझ्या वाचनात आले. ’गट फिलिंग्ज’ हे पुस्तक मला ’ब्लिन्क’पेक्षा जास्त आवडले. ’गट फिलिंग्ज’ मध्ये मॉरल बिहेव्हीअर या प्रकरणाच्या सुरुवातीला दुसर्‍या महायुद्धाच्यावेळचा एक प्रसंग सांगतो -

१३ जुलै १९४२ रोजी जर्मन राखीव पलटण १०१ चा तळ पोलंडमध्ये होता. त्या दिवशी भल्या पहाटे संपूर्ण पलटणीला एका खेड्याबाहेर नेण्यात आले. शस्त्रास्रानी सज्ज पण पुढे काय आहे याची कसलीही कल्पना नसलेले ५०० सैनिक ५३ वर्षीय विल्हेल्म ट्रॅप नावाच्या त्यांच्या आवडत्या कंमांडर भोवती गोळा झाले होते. अत्यंत अस्वस्थपणे कमांडर ट्रॅपने घोषणा केली की त्याच्यावर आणि त्याच्या पलटणीवर एक अत्यंत भयंकर आणि निर्दय जबाबदारी टाकण्यात आली आहे. त्या खेड्यातले १८०० ज्यू नाझीविरोधी गटांच्या कारवयांमध्ये गुंतले होते. पलटणीला आदेश असा मिळाला होता की त्या खेड्यातल्या पुरुषांना छळ छावण्यांमध्ये हलवायचे आणि उरलेल्यांना म्हणजे स्त्रिया, लहान मुले, वृद्ध इत्यादीना जागेवरच गोळ्या घालुन मारायचे.

आदेशाचे वाचन करताना विल्हेल्म ट्रॅपच्या डोळ्यातुन अश्रु ओघळायला लागले होते. त्याच्यावर अशी जबाबदारी यापूर्वी कधीही टाकण्यात आली नव्हती. आदेशाचे वाचन संपल्यावर ट्रॅपने आपल्या सैनिकाना एक पर्याय देऊन आश्चर्याचा धक्का दिला. त्याने सांगितले की ज्या ज्येष्ठ अधिकार्‍याना ही जबाबदारी घेणे जड जाईल असे वाटते त्यांनी खुलेपणाने बाजुला व्हावे.

ट्रॅपने काही क्षण वाट बघितली आणि सुमारे डझनभर अधिकार्‍यांनी ट्रॅपने दिलेला पर्याय स्वीकारला आणि उरलेल्यानी ’कर्तव्य’पालनाचा पर्याय स्वीकारला.

गायगरेन्झरने या आणि आणखी काही उदाहरणांची चर्चा करून असे प्रतिपादन केले आहे की सहसा बहुतांश लोकांची प्रवृत्ती ’मूळ पर्याया’ला चिकटून राहायची असते. परंपरेला आणि authorityला  चिकटणारे लोक परंपरेने दिलेल्या पर्यांयांच्या पलिकडे सहसा जाऊ शकत नाहीत. ते का याचे इथे चपखल उत्तर मिळते.

आज हे आठवायचे कारण म्हणजे मदर्स डे... काहीवर्षांपूर्वी माझ्या शेवटच्या नोकरीमध्ये मॅनेजिंग डायरेक्टर मिटींगमध्ये जर सिगरेटी फुंकणार असेल तर मी मिटींगला येणार नाही असे ठणकाऊन सांगायची धमक (आणि इतर अनेक मांजरांच्या गळ्यात घंटा बांधायची हिम्मत)  ज्या genes मुळे मला मिळाली, त्या माझ्या आईला आजच्या मदर्स डे निमित्त अभिवादन.