रविवार, १८ मार्च, २०१८

अधिजनुकशास्त्र - एक गैरसोईचे विज्ञान

अधिजनुकशास्त्र - एक गैरसोईचे विज्ञान
--राजीव उपाध्ये

माणसाने विवेकाचा, शिक्षणाचा, आधुनिकतेचा कितीही टेंभा मिरवला तरी गैरसोईचे सत्य पुढे आले की तो गडबडुन जातो, चवताळतो. हे गैरसोईचे सत्य मी-मी म्हणणार्‍या लोकांना अडचणीत आणते. मग मूळ प्रश्न शिताफीने नाकारून तो प्रश्न उजेडात आणणार्‍याला सुळावर चढविण्याचे उद्योग होतात.
हे सर्व ठाऊक असून आज एक गैरसोईचे सत्य मला सांगायचे आहे. हे सत्य सांगायचे आणि स्वीकारायचे धाडस फार थोडे लोक करतील.
आपण अन्नधान्याची आधुनिक तंत्रज्ञानाने निर्मिती करतो, तेव्हा त्या अन्नाचे पोषणमूल्य जास्तीत असावे यासाठी उत्तम प्रतीच्या बियाणाचा वापर शेती करताना व्हावा याकडे आग्रह आपला असतो. पशुपालनात जास्तीतजास्त दूध देणार्‍या गाईम्हशी, कुक्कुटपालनासाठी जास्तीत जास्त अंडी देणार्‍या कोंबड्या सर्व जनुकीय तंत्रज्ञान पणाला लावतो. नुकतेच एका प्रसिद्ध दुग्ध उत्पादकाच्या जाहिर मुलाखतीत असे कळले की म्हशीला हमखास म्हैसच होईल असे (म्हणजे लिंगनिश्चितीचे) तंत्रज्ञान आता विकसित झाले आहे. या सगळ्या उपद्‍व्यापामागे माणसे इतर जीवांसाठी जी मूल्ये विकसित करतात ती मूल्ये स्वत:साठी मात्र झिडकारतात. (उदा. द्यायचे झाले तर संततीच्या लिंगाची निवड किंवा उत्तम वाणाची संतती हा विचार मनुष्य स्वत:च्या बाबतीत स्वीकारणार नाही. असो.)
मला जे गैरसोईचे सत्य सांगायचे आहे, ते समजण्यासाठी प्राथमिक जीवशास्त्राची उजळणी आवश्यक आहे. सर्व लैंगिक प्रजोत्पादन करणार्‍या जीवांमध्ये जेव्हा मादी गर्भ धारण करते तेव्हा अर्धी गुणसुत्रे (केंद्रकाम्ले) नराकडून शुक्रजंतुच्या मार्फत आणि अर्धी गुणसूत्रे स्त्रीकडून बीजांडाच्यामार्फत येतात आणि गर्भधारणेच्या वेळेला संयोग पावून गर्भ वाढायला सुरुवात होते. यात महत्त्वाचा आणि धक्कादायक पुढे आहे. सध्याच्या काळात शिकून नोकरी करणार्‍या स्त्रिचे लग्नाच्या वेळी सरासरी वय २८-३० असते. म्हणजे आज जन्माला आलेल्या मुलाचे बीजांड त्याच्या आईचा गर्भ तयार होत असताना (तिच्या आजीच्या गर्भधारणेच्या वेळी) तयार झालेले असते. म्हणजे आईकडून मिळणारा जनुकीय वारसा सुमारे ३०वर्षे या जगात अस्तित्वात असतो. त्यात मुंबई, कलकत्ता सारख्या बकाल शहरांमध्ये जन्माला आलेल्या आणि वाढलेल्या आईच्या पोटातील बीजांडांवर तेथील प्रदूषण आणि जगण्याचा संघर्ष यामुळे केंद्रकाम्लावर घातक परिणाम होण्यास सुरुवात होते आणि अत्यंत संथपणे बीजांडे किडायला सुरुवात होते आणि सदोष संततीसाठी कारणीभूत ठरते. गर्भधारणेपूर्वी आईला धूम्रपान आणि मद्यपान यांचे व्यसन असल्यास याची गंभीरता अधिक वाढते. यातील काही सदोष संतती नैसर्गिक गर्भपाताच्या रुपाने बाहेर टाकली जाते. पण ते जन्माला येणार्‍या सर्वच जीवांच्या बाबतीत होत नाही आणि काही व्याधी किंवा दोष जन्मत:च घेऊन बाळ जन्माला येते किंवा काही दोष पुढे उत्तर आयुष्यात व्याधींना जन्म देतात. जन्माला येणार्‍या बाळाचा काही (अर्ध्यापेक्षा कमी) जनुकीय वारसा वडिलांच्याकडून येत असला तरी पुरुषांचे शुक्रजंतू तूलनेने ताजे असल्याने सदोष संततीचा दोष (दूर्दैवाने) स्त्रियांकडे जास्त जातो, हा गैरसोईच्या सत्याचा महत्त्वाचा भाग. शुक्रजंतूवर पण ताण आणि प्रदूषणाचे परिणाम होतच असतात आणि प्रजननाची समस्या किती गंभीर बनत चालली आहे, हे अधुनमधुन वाचायला मिळणार्‍या बातम्यांमुळे कळते. अगदी स्पष्ट शब्दात सांगायचे झाले तर महानगरे "किडकी प्रजा" निर्माण करत आहेत...
सजीवांच्या पेशीतील केंद्रकाम्लाचा शोध १९५३ मध्ये लागला, त्यानंतर पेशीविज्ञानात अधिकाधिक प्रगतीच होत राहीली. संपूर्ण मानवी जनुकसंचाचे तसे़च पेशीकेंद्रकाच्या अंतर्रचनेचे रहस्य शास्त्रज्ञानी आता उलगडले आहे. पेशीच्या केंद्रकामध्ये केंद्रकाम्लाच्या लडी तयार झालेल्या असतात. हिस्टोन या प्रथिनांभोवती एखाद्या रिळाप्रमाणे केंद्रकाम्लाचे वेढे बसलेले असतात. हे वेढे बसण्याची कारणे गमतीदार आहेत - पेशीतील केंद्रकाम्लाची जर नुसती साखळी उलगडली (जिला इंग्लिश्मध्ये क्रोमॅटिन म्हणतात) आणि तिची लांबी मोजली तर ती सुमारे २ मीटर इतकी भरते. आता इतकी मोठी साखळी एका पेशीच्या सूक्ष्म केंद्रकामध्ये बसवण्याचे काम निसर्ग मोठ्या हुशारीने करतो. हिस्टोन हे धनभारित अल्कली गुणधर्माचे प्रथिन असते तर केंद्र्काम्ल ऋणभारित असते. हीस्टोन प्रथिनांना शेपट्या असतात. केंद्रकाम्लातील जनुक, हिस्टोनच्या शेपट्याना कोणते रेणू चिकटतात यावर ते सक्रिय होणे अथवा निष्क्रीय होणे अवलंबून असते. हिस्टोनच्या शेपट्याना सहसा मेथिल, ऍसिटील आणि फोस्फोरिल रेणू चिकटतात. या प्रथिनांभोवती गुंडाळले गेल्यामुळे केंद्रकाम्लाची लांबी आपोआप बरीच कमी होते आणि ते पेशीच्या केंद्रकात व्यवस्थित बसते.
हीस्टोन प्रथिनांचे चार मुख्य प्रकार आहेत. ते h1, h2 h3 आणि h4 या सांकेतिक नावांनी ओळखले जातात. हिस्टोनच्या शेपट्याना कार्बन आणि नायट्रोजन यातील एका बाजुला कार्बनचा अणु आणि दूसर्‍या बाजुला नायट्रोजनचा अणु असतो. नायट्रोजनचा अणु असलेली शेपटी जरा लांब असल्याने ती केंद्रकाम्लाच्या हिस्टोनभोवती तयार झालेल्या गुंडाळीतून बाहेर डोकावते. ही हिस्टोन प्रथिने एखाद्या कळीप्रमाणे (स्वीच) जनुकांना सक्रिय, निष्क्रिय करण्याचे काम करतात. गर्भधारणेच्यावेळी आद्य पेशीमध्ये जेव्हा मातेचे आणि पित्याचे केंद्रकाम्ल संयोग पावते तेव्हा या लडीं हिस्टोनसह नवीन जिवामध्ये संक्रमित झालेल्या असतात. पूर्वी म्हटल्याप्रमाणे पित्याकडुन फक्त केंद्रकाम्लाची अर्धी साखळी शुक्रजंतू वाहून आणतात. हिस्टोनची देणगी मात्र आईकडूनच मिळते. पित्याकडून जेमेतेम १०% हिस्टोन मिळतात.
आपले पर्यावरण, अन्न आणि जगण्याचा संघर्ष जनुकीय पातळीवर दूरगामी बदल घडवून आणतात, हे सांगणार्‍या अधिजनुकशास्त्राची मुहूर्तमेढ कोनरॅड वॅडींग्टनच्या संशोधनातून 1942 मध्ये रोवली गेली. तेव्हापासून या शाखेची वाढ वेगाने होत असून दरवर्षी प्रसिद्ध होणार्‍या संशोधन निबंधांची संख्या उत्तरोत्तर वाढत आहे.

आईवडिलांच्या आणि आईच्या आईच्या जीवनशैलीचे संततीवर जनुकांमार्फत कायमस्वरूपाचे दूरगामी परिणाम होतात, हा अधिजनुकशास्त्राचा महत्त्वाचा संदेश आहे. त्याच बरोबर आपले पर्यावरण, जीवनशैली आपल्या जनुकांना अधिजनुकीय बदलांद्वारे नियंत्रित करते. शारीरिक व्यंगापासून कर्करोगासारख्या गंभीर व्याधीपर्यंत अधिजनुकीय बदलांचा प्रभाव कारणीभूत ठरतो. नुकतेच दिवंगत झालेले विख्यात शास्त्रज्ञ स्टीफन हॉकींग आणि अनेक विद्वान मानवजातीच्या भवितव्यबद्दल धोक्याचे इशारे देत आहे आणि अधिजनुकशास्त्रातील संशोधन या इशार्‍यांना पुष्टी देत आहे. विज्ञानप्रसाराला वाहून घेतलेल्या अनेक व्यक्ती आणि संघटना याबाबत मूग गिळून गप्प आहेत.
आपले जनुक आपल्या कर्तृत्वाचे कारण आपण आजवर मानत आलो आहोत. पण हे जनुक कार्यान्वित होणे अथवा निष्क्रिय होणे हे आपली जीवनशैली आणि पर्यावरण यावर अवलंबून असेल. त्यामुळे आपले कर्तृत्व मनगटापेक्षा आजुबाजुच्या वातावरणाने जास्त नियंत्रित होईल. खगोलशास्त्रापेक्षा जनुकशास्त्र आणि अधिजनुकशास्त्र जर लोकप्रिय झाले तर समाजाचा जास्त फायदा होईल असे वाटते.

मंगळवार, २० फेब्रुवारी, २०१८

अश्लील कृत्य!


काल आणि काही दिवसांपूर्वी एक बातमी वृत्तपत्रांमध्ये झळकत आहे. या दोन्ही बातम्यांचे मथळे आणि त्यातील घटनांकडे बघायचा माध्यमांचा आणि (अडाणी) समाजाचा दृष्टीकोन मला कोड्यात टाकतो आहे.

दोन्ही घटनांमध्ये दोन पुरुषांनी सार्वजनिक ठिकाणी हस्तमैथुन केला आहे.

मला मात्र वेगळाच प्रश्न पडला आहे. मुळात हस्तमैथुन ही अश्लील कृती आहे का? या प्रश्नाचे उत्तर वैद्यकीयदृष्ट्या "नक्कीच नाही" असे शहाण्या माणसांचे उत्तर असेल.  मग तो सार्वजनिक ठिकाणी केल्याने अश्लील ठरतो का? हे तपासायला हवे.  सार्वजनिक ठिकाणी मलमूत्र विसर्जन करणे हे अश्लील कृत्य नक्कीच नाही (तशा बातम्या वृत्तपत्रांमध्ये नक्कीच येत नाही). पण हस्तमैथुन मात्र बातमीचा आणि निषेधाचा विषय ठरतो हे मात्र अगम्य कोडे आहे.

वास्तविक मलमूत्र विसर्जनाप्रमाणे हस्तमैथुनात लैंगिक भावनांच्या कोंडमार्‍याचा निचरा होतो. मलमूत्र विसर्जनाची सोय नसल्यास लोक उघड्य़ावर ते करतात आणि आपण ते ’स्वीकारतो’! काही आजारात मलमूत्र प्रवृत्तीवरील नियंत्रण कमी होते, ते ही आपण स्वीकारतो. तसेच लैंगिक भावनांच्या विसर्जनाची **सोय नसलेल्या** व्यक्तीने तो उघड्यावर  केल्यास त्याकडे सहानुभूतीने पहायला हवे. "अश्लील, अश्लील" असे ओरडून हस्तमैथुनाबद्दल गैरसमज तसेच वाढत राहतील. 

या पार्श्वभूमीवर काही दिवसांपूर्वी "कामाच्या ठिकाणी हस्तमैथुन" या विषयावरील पाश्चात्य वृत्तपत्रातील चर्चा वाचनात आली. (http://metro.co.uk/2017/01/20/we-tried-masturbating-at-work-for-a-week-and-this-is-what-happened-6393673/). मग  डोक्यात उजेड पडला - जे प्रश्न समाजाला सोडवता येत नाहीत ते एक तर नाकारायचे किंवा प्रश्न उपस्थित करणार्‍यांचे तोंड दाबून टाकायचे किंवा त्या व्यक्तीला विकृत ठरवायचे, एव्हढेच समाजाला येते.

आय०आय०टीत असताना मी माझ्या एका डॉक्टर मित्राला माझ्या हस्तमैथुनाबद्दलच्या काही शंका विचारल्या होत्या. तेव्हा त्याने एक छान उत्तर दिले होते. तो म्हणाला - "शरीरात जे पदार्थ बाहेर टाकण्यासाठी निर्माण होतात, ते बाहेरच पडायला हवेत. ते शरीरातच ठेवणे अजिबात हितावह नसते." 

असो. या विषयाच्या अनुषंगाने बरेच लिहीण्यासारखे आहे. पण पुन्हा एखादी "अश्लील कृत्याची" बातमी वृत्तपत्रात येईल तेव्हा...

मंगळवार, १३ फेब्रुवारी, २०१८

श्री० देवेन्द्र फडणवीस

श्री० देवेन्द्र फडणवीस
मुख्यमंत्री
महाराष्ट्र

स०न०वि०वि०

मंत्रालयात आत्महत्या वाढू लागल्याने नायलॉनच्या जाळ्या बसवण्यात येणार असल्याचे वृत्त आत्ताच म०टा०मध्ये वाचले.
जाळ्या बसवल्या तरीही लोक आत्महत्येचे इतर मार्ग अवलंबू शकतात हे आपल्या लक्षात आले असेलच.

तेव्हा या समस्येचे मूलभूत उत्तर शोधण्याची गरज आहे. व्यवस्थेने हतबल झालेल्या आणि आत्महत्येचे टोक गाठणार्‍या प्रत्येक व्यक्तीमध्ये "विवेक संवर्धनाची" गरज आहे, हे आपल्या अजून कुणीही लक्षात आणून दिले नाही याचे सखेद आश्चर्य वाटले.

यासाठी मंत्रालयात प्रत्येक मजल्यावर अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीला "विवेक संवर्धन केंद्र" चालविण्याचे कंत्राट द्यावे. सरकारी व्यवस्थेने वैफल्य आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला वेळीच या केंद्रात पाठविण्यात यावे अशी मी नम्र सूचना करतो.

पुढेमागे देशात सर्व मंत्रालयात अशी "विवेक संवर्धन केंद्रे" उघडता येतील.

कळावे
आपला

राजीव उपाध्ये

शुक्रवार, ९ फेब्रुवारी, २०१८

किडक्या प्रजेचे तर्कशास्त्र आणि नैतिकता



’चाळीत निपजलेल्यांचे तर्कशास्त्र चाळीतल्या वातावरणासारखे कुबट आणि सडके असते’ असे विधान मी एका दीडशहाण्या बुद्धीवादी बाईला सुनवण्यासाठी केले होते. एका टुकार विद्यापीठात कसले तरी तुकडे मोडणार्‍या या बाई एका सिक्रेट ग्रुपमध्ये त्यांची हूशारी कुचेष्टा आणि टिंगलटवाळी यात खर्च करण्यात व्यस्त असतात.


नंतर माझ्या विधानातील मथितार्थ समजाऊन घेण्याची कुवत नसलेल्या बाईंच्या चमच्यांनी माझी कोंडी करून मला एकाकी पाडले होते.


अनेक बुद्धीवाद्याना सर्वच विज्ञान समजते असे नाही. अधिजनुकशास्त्रासारख्या आधुनिक विज्ञानशाखेतले संशोधन जे धोक्याचे इशारे देत आहे, ते समजून घ्यायची कुवत या दीडशहाण्या विज्ञानवाद्यांमध्ये नाही. माझे मित्र डॉ. दीक्षित म्हणतात त्याप्रमाणे - म्ह० डॉक्टरांना जिनेटीक्स समजत नाही तिथे इतरांना (आणि कुचेष्टा आणि टवाळी हा परमधर्म असलेल्यांना) जिनेटीक्स आणि एपिजिनेटीक्स कुठुन कळणार?


माझे वरील विधान, ’मुंबईकर किडकी प्रजा निर्माण करत आहेत’ हे मी अलिकडे केलेले विधान आणि आज म०टा० मध्ये प्रसिद्ध झालेली खालील बातमी, आणि माझ्या भिंतीवर शेअर केलेले अधिजनुकशास्त्रातील संशोधनाचे दाखले, हे सर्व कुठेतरी एकमेकांशी जोडलेले आहेत आणि मानवाचे भवितव्य वाटते तेव्ह्ढे उत्साहवर्धक नाही...
असो.

शुक्रवार, ८ डिसेंबर, २०१७

एम्पथी


"तुझं माझं ब्रेक-अप" मधली केतकी चितळे सुरुवातीला माझ्या जाम डोक्यात गेली होती. पण ती एपिलेप्सीची बळी (victim) आहे असं तिच्याच तूनळी वरील एका क्लिपमधून कळले. मग माझं मत १८० अंशात बदलले आणि तिच्याबद्दल आदर वाटायला लागला.


लोक तिच्या विकाराला कसं असंवेदनशीलपणे घेतात आणि ते ती कसं हाताळते, हे बरेच शिकवून गेले. ही बया कदाचित माझ्या निम्म्या वयाची असेल. पण तिचे एक वाक्य माझ्या ऐकल्या पासून डॊक्यात रूंजी घालते आहे. ते साधारण असे आहे - "जर लोकांनी एखाद्या गोष्टीची वेदना अनुभवली नसेल तर त्यांच्याकडून संवेदनशीलतेची भलती अपेक्षा करणे व्यर्थ आहे".

असाच दूसरा अनुभव नुकत्याच पाहिलेल्या डि० एस० कुलकर्णींच्या पत्रकार परिषदेचा व्हिडिओ बघताना आला. डिएस्केंची माझ्या मनातली प्रतिमा म्हणजे स्वत:भोवती स्वत:च आरत्या ओवाळणारा एक नार्सिसिस्ट अशी होती. पण एका समाजवादी विचारसरणीच्या व्यक्तीने एव्हढे मोठे साम्राज्य निर्माण केले याचे आता अप्रूप वाटते. शिवाय त्या पत्रकार परिषदेतला या माणसाचा संयम अजोड होता.

काही वर्षांपूर्वी माझा एक वयाने मोठा आणि विक्षिप्त पण प्रचंड बुध्दीमान सहकारी माझ्याशी येता जाता खूप भांडायचा. त्या भांडणाला स्थळकाळाचे बंधन नसायचे. आजुबाजुच्या सहकार्‍याना हे बघायला खूप मौज वाटायची.

मग कानावर आले की त्याचा नुकताच घटस्फोट झाला होता. त्याच्या वागण्याचा त्रास मला व्हायला लागल्यावर माझी घरात चिडचिड सुरु झाली. तेव्हा आई म्हणाली, "घटस्फोट झालेल्या पुरुषाची वेदना तुला या वयात कळणार नाही. त्याच्याकडे दूर्लक्ष कर". आईच्या त्या म्हणण्याचा अर्थ कळायला पुढे बरीच वर्षे जावी लागली.

एम्पथी ही खुप मौल्यवान चीज आहे याची आता खात्री पटली आहे...

सोमवार, २० नोव्हेंबर, २०१७

श्रेष्ठ कोण?



एकदा एक टिवटिवाचार्य आणि फेस्बुकाचार्य एकमेकांना नगरप्रदक्षिणेस निघाले असताना भेटले. मग त्यांच्यात वाद सुरु झाला - राहुल गांधी श्रेष्ठ की नरेन्द्र मोदी श्रेष्ठ.

हा वाद इतका पेटला की रस्त्यात बघ्यांची अलोट गर्दी झाली. वाहतूक खोळंबली. महसूल बुडाला. रस्त्यात अडकून पडलेल्या रुग्णवाहिकांमधले रुग्ण दगावले. पण वाद संपायची काही लक्षणे दिसेनात.

कुणी म्हणाले यांचे अकाऊंट ब्लॉक करा. कुणी म्हणाले, "त्याने मूळ प्रश्न सुटणार कसा?"

त्याच वेळेस नारदमुनी तेथून आकाशमार्गाने जात होते. गर्दी बघून त्यांनी आपला मोर्चा तिकडे वळवला. अचानक प्रत्यक्ष नारदमुनी अवतीर्ण झाल्याचे बघून रस्त्यावरचा गलका थांबला.

नारदमुनीनी टिवटिवाचार्य आणि फेस्बुकाचार्यांचे  म्हणणे ऐकून घेतले. मग त्यांनी तोडगा सूचवला.

"तुम्हाला दोघांना मी भगवान शंकराकडे घेऊन जातो. ते आत्ताच समाधीतून बाहेर आले आहेत. पार्वतीने डोके खायला सुरुवात करायच्या अगोदर त्यांचे चित्त शांत असताना ते आपल्याला या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊ शकतील."

साक्षात शंकराला भेटायची संधी मिळाल्यामुळे टिवटिवाचार्य आणि फेस्बुकाचार्य मनोमन खुष झाले. त्यांनी नारदाबरोबर लगेच हिमालयाकडे प्रस्थान ठेवले.

कैलासावर पोचल्यावर नारदाने सर्व वृत्तांत कथन केला आणि समस्येविषयी मार्गदर्शन करण्याची हात जोडून विनंति केली.

भगवान शंकराने काही वेळ डोळे मिटले आणि निवाडा केला की राहुल गांधी श्रेष्ठ!

"राहुल गांधीच्या तपस्येने मला प्रभावित केले आहे."

पण या उत्तराने टिवटिवाचार्य आणि फेस्बुकाचार्य या दोघांचेही समाधान झाले नाही. कारण कुणीही टॉम-डिक-हॅरी येतो आणि शंकराला प्रसन्न करतो. मग त्यांच्या वादाने कैलास पर्वत पेटला. मग नद्यांना पूर आले. जनजीवन पुन्हा धोक्यात आले.

मग नारदाने परत शक्कल लढवली. त्याने सुचवले आपण भगवान विष्णुला साकडे घालु या. समस्येचे उत्तर विचारू या!
टिवटिवाचार्य आणि फेस्बुकाचार्य यांना पर्याय पसंत पडला.

तिकडे भार्या-पद-मर्दित-शेषशायी-भगवान विष्णुंना अंतर्ज्ञानाने सर्व समजले. हे तिघेजण तिकडे पोचले तेव्हा त्यांचे उत्तर तयारच होते.   त्यांनी पाहुण्यांचे स्वागत केले आणि बसायची आज्ञा केली. मग ते म्हणाले,
"भारतवर्षाचा आता लोकसंख्येने इतका चुथडा झाला आहे की कोणताही विवेकी मनुष्य हा देश समर्थपणे चालवू शकणार नाही. प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाला पण आता तिथले प्रश्न आता सोडवता येण्याच्या पलिकडे गेले आहेत. बहुसंख्य प्रजानन भाबडे असतात, विवेकी नसतात. अशा लोकांना विवेकी कृतीपेक्षा धाडसी कृती जास्त प्रभावित करते. राहुल गांधींकडे धाडसही नाही आणि विवेकही नाही. त्यामुळे मोदीच श्रेष्ठ ठरतात..."

साक्षात् विष्णूने दिलेल्या उत्तराने टिवटिवाचार्य आणि फेस्बुकाचार्यांचे समाधान झाले आणि ते पृथ्वीतलाकडे निघाले...

सोमवार, १३ नोव्हेंबर, २०१७

आज मी विशेष खुषीत आहे.



लोकहो,

आज मी विशेष खुषीत आहे. काही जणांना अशी पोस्ट टाकणे बालीशपणा वाटेल. पण मला त्यामुळे काहीही फरक पडणार नाही.

नुकत्याच दोन "पवित्र" गुरुवर्यांनी दिलेल्या कडवट अनुभवानंतर हा अनुभव स्वत:वरचा विश्वास दृढ करणारा ठरला.


डॉ. जगन्नाथ दीक्षितांना मी अद्याप एकदाही प्रत्यक्ष भेटलेलो नाही. फार काय आमचे काहीवर्षांपूर्वी एका ग्रुपमध्ये कडाक्याचे भांडण झाले असूनही त्यांनी मला कोणताही कडवटपणा न ठेवता माझ्या लेखनप्रकल्पासाठी ’सहलेखक’ होशील का असे विचारले आणि मी पुढचा मागचा विचार न करता हो म्हटले. आणि लगेच आमचा प्रकल्प सुरू झाला. या प्रकल्पातील एक महत्त्वाचा टप्पा आम्ही काल पूर्ण केला. आज डॉ. दीक्षितांचे पुढे आलेले मेल मला बरेच काही देऊन गेले. त्याचे मूल्य मला करता येत नाही.

"Hello RU: I am done from reviewing the draft from my side and ready to sign off. Please give me your final OK and I will send the draft in 3 parts to Ekata. Then we need to talk about publishing it in a book both Marathi- and English translation in the same book. I will talk to you shortly. I want to thank you for your patience and input which definitely has nothing but made the final superior outcome. You almost had given up at the beginning of the year - but I had faith in you. Thanks again....JD"

मी मेडीकल लिटरेचर वाचू नये, असे सुरुवातीला त्यांचेही (अनेक डॉ.सारखे) मत होते. पण नंतर नाउमेद न करता त्यांनी माझ्या "खोडीचा" विधायक उपयोग करून घेतला. हे मी काहीजणांना उद्देशून आणि मुद्दामून लिहीत आहे. त्यातले पुष्कळ उंटावरून शेळ्या हाकणारे आणि स्वत:ला बुद्धीवादी म्हणवणारे आहेत.

हा प्रकल्प करताना मुख्य अडचण माझ्या पाठदूखीची होती. माझ्या पूर्णपणे कलाने घेऊन, माझ्या विचारांना आणि आकलनाला टवाळी न करता योग्य तो वाव हे लेखन करताना त्यांनी दिला. हा त्यांचा मोठेपणा मला नमूद करणे आवश्यक आहे.

Thank you Dr. Jay Dixit once again. It helped me to dissolve lot of pains.

सोमवार, ३० ऑक्टोबर, २०१७

अपशकुनातले विज्ञान


आज सक्काळी-सक्काळी बायको बरोबर चहा पिताना
एक अभद्र व्यक्ती दृष्टीस पडली

मी बायकोला म्हटले,
"आजचा दिवस वाईट जाणार".

मग बायकोने समजुतीच्या सुरात विचारले,
"तू अशा गोष्टी कधीपासून मानायला लागलास?"

खरं तर यात मानण्या न मानण्य़ाचा भाग नसून
पचायला जड जाईल असे विज्ञान आहे.

माणसांची व्यक्तीमत्त्वे आपल्या मनावर खोलवर परिणाम करतात.
अशी माणसे समोरून आली की आपण त्यांना टाळतो.
काही माणसांची तोंडे दिसली की Amygdala सक्रिय होते,
मग  Autonomous nervous system ची
sympathetic branch उद्दीपित होते आणि
मेंदूचा कल (bias) नकारात्मकतेकडे झुकतो.
आणि मग दिवस खराब जायला पार्श्वभूमी तयार होते.
हे सर्व काही क्षणात आपोआप घडत
असल्याने आपण बेसावध असताना नियंत्रण राहीलच असे नाही.
 या उलट काही माणसे दिसली की आपल्याला शांत किंवा प्रसन्न वाटते आणि आनंद होतो.
हे parasympathetic nervous system सक्रिय झाल्याने घडते.
काही दिवसांपूर्वी बघितलेल्या एका TED Talk
मध्ये याचे खुलासेवार विवे़चन बघायला मिळाले.

अपशकुनातले विज्ञान हे असे आहे. अनिस हे विज्ञान लोकांना समजावून सांगेल अशी अपेक्षा नाही...

बुधवार, ३० ऑगस्ट, २०१७

श्राव्यपुस्तके


गेले काही दिवस मला ’श्राव्यपुस्तक’ या कल्पनेने खुप पछाडलेले आहे. हा प्रकार जाम आवडला.  blinklist आणि audible  या दोन सेवांचे मी एका वर्षाचे शुल्क मोजून सभासदत्व पण घेऊन टाकले. blinklist वरील पुस्तके संक्षिप्त स्वरूपात असतात तर audible वरील पुस्तके ही पूर्ण स्वरूपात असतात.

गमतीचा भाग म्हणजे, या नंतर पुस्तक श्रवणाचा जो सपाटा सुरु झाला, त्यामुळे माझा मीच कोड्यात पडलो - हे मला यापूर्वीच का सुचले नाही? एक प्रश्न असाही पडला की श्राव्यपुस्तके आवडायला लागली म्हणजे आता वय झाले असे समजायचे का?

काय असेल ते असो. गेली काही वर्षे पुस्तक वाचन वेगवेगळ्या कारणांमुळे इतके मंदावले की आता ते बंद पडेल की काय अशी भीति निर्माण झाली होती. त्यात फेसबुकावरचा वापर वाढल्यामुळे तिथल्या विद्वानांनी न्यूनगंड निर्माण केला होता, तो वेगळाच.  पुस्तके ठेवायला लागणारी घरातली उपयुक्त जागा कमी होणे, पाठदूखी, माझी वाचनाची आवडती खुर्ची मोडणे आणि तशीच खुर्ची परत न मिळणे, अशी अनेक कारणे वाचन कमी होण्यामागे आहेत. पण वाचन झाल्याची अस्वस्थता काय असते, हे मात्र शब्दात मांडता येणे आहे. माझी मुलगी शिक्षणासाठी परगावी असल्यामुळे निर्माण झालेला मोकळा वेळ ही अस्वस्थता जास्त गहिरी करतो.

सहसा अव्यंग व्यक्ती, दृष्य आणि श्राव्य या दोन संवेदनांचा वापर ज्ञानसंपादनासाठी करते. यात श्रेष्ठ काय यात मला पडायचे नाही. पण या दोन संवेदनांद्वारे ज्ञानग्रहणाची क्षमता मात्र सारखी नसते, हे मात्र नक्की. सध्याच्या युगात दृष्य संवेदनांद्वारे ज्ञानसंपादनाचे असंख्य पर्याय उपलब्ध आहेत. पण  आमची पिढी आणि त्याअगोदरच्या कमीकमी एकदोन पिढ्या रेडीओ ऐकता-ऐकत लहानाच्या मोठ्या झाल्या. रेडीओने आमच्यावर केलेले संस्कार अनन्यसाधारण आहेत. माझ्या मेंदूचा श्राव्य-बाह्यक (auditory cortext) विकसित होण्यात रेडीओचा वाटा मोठा आहे. सकाळी वंदेमातरम्, उत्तमशेती, प्रादेशिक बातम्या, नाट्यसंगीत मग शालेय कार्यक्रम, शाळेतून घरी आल्यावर मराठी बातम्या किंवा न कळणार्‍या हिंदी/इंग्रजी बातम्या, मग नभोनाट्य, आपली आवड किंवा माझी आवड, युववाणी  हे ऐकतऐकत आमची पिढी घडली. यात  बाजारभाव, हवामानाचा अंदाज याबरोबर प्रासंगिक भाषणे किंवा चर्चा किंवा रात्रीच्या संगीतसभा, पुणे विद्यापीठाचे संस्कृत मधुन होणारे दीक्षांत समारंभाचे आणि इंदिरा गांधीच्या जाहिर सभांचे, क्रिकेट सामन्यांचे रेडीओवृत्तांत हे सगळे श्राव्य ज्ञानसंपादानाचे, मनोरंजनाचे विशेष मेनूआयटेम होते.

बरं तेव्हा रेडीओला रिमोट नव्हता. रेडीओ घरातली मोठी माणसे लावायची. मोठी माणसे सांगतील तेव्हा ऐकायचा आणि बंद करायचा. आपला रेडीओ बंद असेल तेव्हा शेजारच्यांचे रेडीओ त्यांचे काम करत असायचे. रेडीओने कुटुंब (टिव्ही मग कंप्युटर/स्मार्टफोनच्या तूलनेत) एका अदृष्य धाग्याने बांधले गेलेले असायचे, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. मुख्य म्हणजे आज माणसागणिक कंप्युटर/स्मार्टफोन असतो किंवा कुटुंबागणिक टिव्ही असतो तसे रेडीओच्या बाबतीत नव्हते. कारमध्ये रेडीओ होता पण तो काही अंतरावर होता त्यामुळे मोबाईल सारखा धोकादायक बनला नव्हता.

श्राव्यपुस्तकांना निश्चित काही मर्यादा आहेत. ही पुस्तके आकृत्या, कोष्टके, चित्रे किंवा फोटोशिवाय आपल्याशी संवाद साधतात पण प्रभावीपणे साधतात. ही पुस्तके चाळता येत नाहीत आणि घरातली जागा पण अडवून ठेवत नाहीत. संदर्भ म्हणून पण श्राव्यपुस्तके वापरता येणे अवघड आहे पण श्राव्यपुस्तके लोळत ऐकता येतात. ही पुस्तके हूंगता येत नाहीत पण त्यांना वाळवी लागत नाही.

तात्पर्य एव्हढेच की रेडीओच्या श्रवणातली एकाग्रता श्रवणेंद्रियांच्या विकासात महत्त्वाची ठरली. ही विकास पावलेली श्रवणेंद्रिये मधल्या काळात कुठेतरी हरवली आणि निपचित पडली पडली होती. श्राव्यपुस्तकांनी ती आता परत खडबडून झाली आहेत.